IonBATech
JEL VE AGM AKÜ MÜ LFP Mİ? ELEKTRİKLİ MOTOSİKLET ENGELLİ ARACI VE ÜÇ-DÖRT TEKERDE LİTYUMA GEÇİŞ

Ionbatech Akademi · Elektrikli Araç Bataryaları
Akü düşünce hız kesilen, kışın menzili birden kısalan ve bir iki yılda bir akü değiştirilen araçta sorun çoğu zaman motor değildir. Jel ve AGM akünün gerilimi yük bindikçe çöker. Her gün dibe kadar inen deşarj da o aküyü hızla yaşlandırır. LFP ya da NMC bu iki davranışı değiştirir. Aynı akü gözünden daha fazla kullanılabilir enerji alınır, yokuşta hız daha az düşer, lityuma dönen batarya hafifler. İlk fatura yüksek olmasına karşın günlük çalışan bir araçta bu fark, jelin ikinci kez değiştirileceği tarihten önce kapanır.
Bu yazı da önce jel, AGM, LFP ve NMC karşılaştırılmıştır. Sonra elektrikli motosiklet, engelli aracı ve üç ya da dört tekerlekli elektrikli araçta dönüşümü anlatır. Kataloglarda ve sahada sık görülen bantlardır. Kendi akünüzün ölçüsü ve talep ettiğiniz kapasiteye göre lityum batarya ebatları ve fiyatı netleşir.
İçindekiler
1. Jel, AGM, LFP ve NMC: genel karşılaştırma
2. Aynı hacimde neden daha uzağa gidilir
3. Yokuşta hız neden düşer
4. Ağırlık sürüşe ne katar
5. Derin deşarjda kim nasıl yaşlanır
6. Yüksek fiyat ne zaman geri döner
7. Motosiklet, engelli aracı, üç ve dört teker
8. Dönüşümün riskleri
9. Takmadan önce bakılacaklar
10. Sık sorulan sorular
1. Jel, AGM, LFP ve NMC: genel karşılaştırma
Jel ve AGM, ikisi de kurşun asit ailesindendir. İkisi de kapalı, valf regüleli aküdür. Jelde elektrolit silika ile koyulaştırılmıştır. AGM’de elektrolit cam elyaf şiltenin içindedir. İkisinin de nominal bloğu 12 V’tur. Araçta bu bloklar seri dizilir: 24 V için iki, 48 V için dört, 60 V için beş, 72 V için altı adet.
LFP, lityum demir fosfat hücredir. Nominal gerilimi 3,2 V’tur. NMC, lityum nikel mangan kobalt hücredir. Nominal gerilimi 3,6–3,7 V aralığındadır. Kurşun asidin 12 V bloğunun karşılığı LFP’de dört seri hücredir ve 12,8 V eder. NMC’de üç seri 11,1 V, dört seri ise 14,4–14,8 V eder.
Tablo 1. Jel, AGM, LFP ve NMC karşılaştırması
|
Özellik |
Jel |
AGM |
LFP |
NMC |
|
Günlük deşarj |
Uzun ömür için yaklaşık %50 |
Yaklaşık %50 |
%80–100, BMS kesmesine kadar |
Yaklaşık %80 |
|
Araçta görülen döngü |
300–600 |
300–600 |
2.000–6.000 |
500–1.500 |
|
Yük altında gerilim |
Hızlı çöker |
Jele göre daha az çöker |
Büyük bölümü düz |
Hafif eğimli |
|
Yüksek akımda kapasite |
Belirgin düşer |
Daha az düşer |
Sınır içinde az değişir |
Sınır içinde az değişir |
|
Ağırlık |
Yüksek |
Yüksek |
Yaklaşık üçte biri |
LFP’den daha düşük |
|
Aynı hacimde enerji |
Az |
Az |
Belirgin biçimde yüksek |
En yüksek |
|
Şarj |
Yavaş ve düşük üst gerilim |
Biraz daha yüksek akım |
Çok hızlı |
Hızlı |
|
Soğukta şarj |
Olur, kapasite düşer |
Olur, kapasite düşer |
0 °C altında yapılmaz |
0 °C altında yapılmaz |
|
İlk fiyat |
Düşük |
Düşük |
Yüksek |
Yüksek |
LFP ve NMC döngüleri, çoğu datasheet’te 25 °C civarı sıcaklıklarda ve üreticinin yazdığı akım değerleri içindir. Sıcak ortam ve yüksek akım dört akü tipi için de döngü sayısını aşağı çeker. Akü bitene kadar süren bir araçta kurşun asit tabanlı aküler hızla ölür.
AGM, yüksek akımda jelden daha az çöker. Kısa süreli yükte, kalkışta ve kısa rampada fark hissedilir. Derin döngüde iyi bir jel, marş tipi bir AGM’den daha uzun gider. Markette jel diye duran her akü derin döngü aküsü değildir. Etiketteki VRLA, jel veya AGM yazısı ömrü tek başına belirlemez.
Dönüşümde varsayılan kimya LFP’dir. Döngüsü uzun, gerilimi düz, ısıl davranışı sakindir. NMC, bataryalar LFP’ye yer kalmıyorsa ve her kilogram sürüşü etkiliyorsa devreye girer. Aynı hacimde NMC ile daha hafif bataryalar üretilir. Buna karşılık döngüsü daha kısa, sıcaklık yaşlanması daha hızlıdır. İki lityum da jel ve AGM’nin önündedir. Aralarındaki seçim, yer ve ağırlık kısıtlıysa NMC, ömür ve sakinlik öndeyse LFP şeklinde yapılır.
2. Aynı hacimde neden daha uzağa gidilir
Etiketteki amper saat, kullanılan enerji değildir. Jel ve AGM’de akım arttıkça alınan amper saat düşer. Buna Peukert etkisi denir. 20 Ah yazan bir jel, yokuş yukarı veya ağır yükte 20 Ah vermez. LFP ve NMC’de hücre, sürekli akım sınırının içinde kaldığı için bu düşüş fark edilemeyecek kadar azdır.
İkinci fark deşarj derinliğidir. Jeli her gün %100 boşaltmak akü ömrünü hızla tüketir. Pratikte jel akünün her gün harcanabilir enerjisi, etiketteki değerin yaklaşık yarısıdır. LFP’de ise bataryayı tamamen bitirmek yine ömrü azaltsa da jel aküler kadar hızlı tükenmez. Aynı 20 Ah jel ve lityumun arasında lityumun harcanabilir kısmı daha büyüktür.
Üçüncü fark akünün içidir. Jel blokların plastiği, blokların arasındaki boşluk ve klemens payı yer kaplar. Hücrelerden oluşan bir LFP batarya, aynı dış ölçüde çoğu zaman daha yüksek amper saat sığdırır. Ancak kapasite hiç artmasa bile lityumda aynı amper saatin kullanılabilir kısmı arttığı için menzil bir miktar uzar. Sahada aynı dış ölçüde nominal amper saatin arttığı, kullanılabilir enerjinin ise yaklaşık iki kata vardığı dönüşümler olağandır. Bu yüzden eski 20 Ah jelin yerine genelde 20 Ah lityum bakılmaz. Alana sığdırılabilen en yüksek kapasite tercih edilerek menzil arttırılır. Seçim, batarya alanının iç ölçüsü ve bütçeye göre yapılır.
3. Yokuşta hız neden düşer
Jel akülü araç yokuşa girince hız yavaşlar. İlk anda motor gücü azalmış gibi gelir ancak motor aynı motordur. Düşen, akünün voltajıdır. Motor, düşük voltajda aynı gücü veremez. 60 voltluk bir araçta bunu sayı ile gösterelim. 60 volt, beş adet 12 volt jelin art arda seri bağlanmasıyla oluşur. Akü yarı doluyken yokuşta akım artar. Her jel 10,0 ile 11,5 volt aralığına inebilir. Beş jelin toplamı 50 ile 57.5 volta aralığına kadar düşer. Bunun nedeni artan akımla birlikte akülerin iç dirençlerinin artmasıdır. Sonuç olarak motora istenilen güç verilemez ve hız düşer.
Akü tam dolduysa bu fark daha az hissedilir. Asıl fark akü yarıya inmişken veya boşa yakınken çıkar. Jel o sırada voltajını sabit tutamaz. LFP gerilimi çok daha yüksek akımlarda bile sabit tutar. Yirmi hücrenin art arda bağlandığı bir LFP batarya, yokuşta da 60 volt üzerinde kalır. Motora sağlanan güç azalmadığı için hız, düz yoldaki hıza yakın seyreder. Çok dik rampada aracın hızı yine bir miktar düşebilir ama jeller kadar belirgin değildir. Lityum da batarya bitmeye yakınken voltajı düşer. Jel akülerin voltajı ise yolun büyük bölümünde düşer.
4. Ağırlık sürüşe ne katar
Kurşun asit akü, bir elektrikli araçta bulunan en ağır bileşenlerden biridir. Altı adet 12 V 25 Ah jel akü grubu yaklaşık 36-45 kg gelir. Aynı 25 Ah değerindeki bir LFP batarya çoğu zaman 12–16 kg olur. 72 V 100 Ah jel takımı 100 kg’ın üstüne çıkar. LFP karşılığı genellikle 35–50 kg aralığındadır.
İnen her kilo iki işe yarar, yokuş ve rampa daha az güç ister, fren, lastik ve amortisör daha az yük taşır. Üç ve dört tekerlekli araçta bataryadan inen kilo, yolcuya ve yükünüze kalır. Araç hafifleyince aynı enerjiyle daha uzun yol gidilir.
5. Derin deşarjda kim nasıl yaşlanır
Kurşun asit aküyü her gün sonuna kadar boşaltmak ona zarar verir. Plakalarda sert bir tabaka oluşur. Buna sülfatlaşma denir. Akü düşük voltajda bekledikçe tabaka kalınlaşır ve eski kapasite geri gelmez. Jelin bir de şarj hassasiyeti vardır. Şarj voltajı yüksek kaçarsa jelin içi kurur, kuruyan bölge bir daha çalışmaz. LFP’de bataryanın koruma devresi, piyasadaki adıyla BMS, hücre çok düşünce akımı keser. Kesme noktası hücre başına yaklaşık 2,5 volttur. Bunu her gün yapmak, jeldeki gibi bir hata sayılmaz. Katalogdaki döngü sayısı da bu kullanıma yakındır.
LFP’yi asıl yoran iki şey vardır. Biri, bataryayı haftalarca bomboş bırakmaktır. Diğeri, sıfır derecenin altında şarj etmektir.
NMC, her gün sonuna kadar boşaltmaya LFP kadar dayanmaz.
6. Yüksek fiyat ne zaman geri döner
Lityumun ilk fiyatı, aynı amper saatteki jelin birkaç katıdır. Yalnızca ilk faturaya bakılırsa jel ucuz görünür. Hangi sürede kaç kez akü alınacağına bakılırsa hesap tersine döner. Oranı göstermek için yuvarlak sayılar seçilmiştir.
Tablo 2. Örnek amortisman, günde bir döngü ve yılda 300 gün
|
Kalem |
Jel veya AGM |
LFP |
|
Paket bedeli, örnek |
10.000 TL |
25.000 TL |
|
Kabul edilen döngü |
400 |
2.500 |
|
Yılda döngü |
300 |
300 |
|
Bu kullanımda ömür |
Yaklaşık 1,3 yıl |
Yaklaşık 8,3 yıl |
|
8 yılda alınan paket |
6 |
1 |
|
8 yıl toplam |
60.000 TL |
25.000 TL |
400 döngü, her gün neredeyse bitene kadar giden bir jel için düşük tutulmuş bir sayıdır. 2.500 döngü, LFP kataloglarının alt-orta değeridir. Bazı lityum piller 8.000 döngüye kadar kullanım imkanı verir. Yılda 300 gün, aracı neredeyse her gün kullanan kişi içindir. Haftada iki binilen bir araçta amortisman süresi uzar.
Sekiz yılın sonunda jel için altı kez ödeme yapılır. Örneğe göre toplam 60.000 TL’dir. LFP için bir ödeme vardır: 25.000 TL. Aradaki tarih de önemlidir. İlk jel yaklaşık 1,3 yıl gider. İkinci jel de benzer sürede biter. Yaklaşık 2,5–3. yılda jeli ikinci kez değiştirdiğinizde jele ödenen toplam 30.000 TL’ye çıkar. Örnekteki LFP ise 8 yıl için sadece 25.000 TL’dir.
NMC daha az döngü ömrüne sahiptir. 300 ile 1.500 döngü ve jelin yaklaşık 3-4 katı fiyat kabul edilirse o da kendini öder, ama LFP’den daha geç. NMC’yi uzun ömür için değil, LFP o yere sığmadığı için seçmek daha doğrudur.
7. Motosiklet, engelli aracı, üç ve dört teker
Elektrikli motosiklet ve scooter. Batarya yeri dardır ve titreşim yoğundur. Çoğu model 48, 60 veya 72 volttur. Yere LFP sığıyorsa LFP seçilir. Sığmıyorsa ve her kilo sürüşte hissediliyorsa NMC’ye bakılır. Batarya gövdeye sıkı bağlanır. Hücreler eski jel yuvasının içinde boşta bırakılmaz.
Engelli aracı. Çoğu araç 24 volttur, iki jel yan yana seri bağlanır. Voltaj düşünce rampa çıkılmaz. Bazı durumlarda akünün kilosu aracın toplam ağırlığından daha büyüktür. LFP hem rampada voltajı tutar hem aracı hafifletir.
Üç ve dört tekerlekli elektrikli araç. Batarya büyüktür. 48, 60 ve 72 volt jel takımlarında akü kapasiteye göre 100 kg’ı geçebilir. LFP’ye geçince azalan ağırlık, yolcuya ve taşınan yüke kalır. Araç her gün çalışıyorsa ödenen fiyat farkı da çabucak kapanır. Yer çoğu zaman LFP’ye yeter. NMC ancak yer gerçekten darsa ve yüksek hız isteniyorsa düşünülür.
8. Dönüşümün riskleri
Lityum bataryayı eski jelin yerine kontrol etmeden takmayın. Sorun çoğu zaman lityumun kendisi değil, yanlış yapılan kurulumdur.
Şarj aleti. Yeni bataryayla lityum uyumlu bir şarj aleti kullanmanızı öneririz. Eski jel şarj aletiniz de şarj eder. Tek şart, lityum bataryayı tamamen bitirmemektir. Batarya tamamen biterse koruma devresi çıkışı kapatır. Jel şarj aleti bataryada voltaj göremez ve şarja başlamaz. Batarya da şarj voltajı gelmediği için çıkışını açmaz. Şarj aleti bataryayı, batarya şarj aletini bekler ve şarj hiç başlamaz. Bataryayı sonuna kadar boşaltmadığınız sürece eski jel şarj aletiyle kullanabilirsiniz.
Ayrı bataryalar. Örnek olarak dört jelin yerine dört tane ayrı 12,8 volt lityum batarya koymak en çok denenen yoldur. Her bataryanın kendi koruma devresi vardır ve bunlar jeller gibi seri bağlanmamalıdırlar. Bunun yerine bütün hücreleri tek koruma devresinin izlediği tek batarya kullanın.
Gösterge. Eski gösterge voltaja bakıp yüzde tahmin eder. Bu tahmin jelin voltajına göredir. LFP’nin voltajı çok uzun süre neredeyse aynı kaldığı için gösterge dolu görünür, sonra bir anda düşer. Eski göstergeyle devam edecekseniz bunu önceden bilin. Engelli aracında ekranın bir anda boşalması sizi rampada bırakmasın.
Sigorta ve kablo. Lityum, kısa devrede jelden çok daha yüksek akım verir. Eski ince kablo ve küçük sigorta bu akıma yetmeyebilir. Dönüşümde sigortayı, kablo kalınlığını ve bağlantı uçlarını kontrol edin. Gevşek bir klemens jelde ısınır. Lityumda eriyip yapışabilir.
Soğuk. LFP bataryayı sıfır derecenin altında şarj etmeyin. O soğukta sürmeye devam edebilirsiniz. Şarj başka, sürüş başkadır. Kışın dışarıda kalan araçta koruma devresi sıcaklığı da ölçmeli ve batarya soğukken şarjı kabul etmemelidir. Isıtıcısı yoksa sabah fişi, batarya ısındıktan sonra takın.
Eski aküyle birlikte kullanmayın. Kalan jel ile lityumu aynı kabloda birleştirmeyin. Yaşı farklı iki lityumu da yan yana bağlamayın. Etiketteki voltaj aynı olsa bile biri çabuk dolar, diğeri fazla yüklenir.
Sıcak ortam ve NMC. LFP sıcağa NMC’den daha dayanıklıdır. Yine de koruma devresi ve sigorta olmadan kullanılmaz. NMC daha hassastır. Güneş gören kapalı bir yere NMC koyacaksanız, ısınınca şarjı kesen bir koruması olsun. Yangın riskini lityum batarya değil, kalitesiz hücre ve korumasız kurulum büyütür.
Montaj. Batarya titreşimde oynamasın, hücre ezilmesin, içine su girmesin. LFP hücreler, üreticinin istediği sıkılıkta kasaya oturur. Hücreleri eski jel yuvasına bantla yapıştırmak kurulum sayılmaz.
9. Takmadan önce bakılacaklar
Kaç hücrenin art arda bağlanacağı, araçtaki 48 V yazısından belli olmaz. Motor kontrolcüsünün izin verdiği en düşük ve en yüksek voltajı öğrenin. Eski jel şarj olurken kaç volta çıktığını da yazın. 12 volt jelde bu değer çoğu üründe 14,1–14,4 volttur. AGM’de 14,4–14,7 volttur. Lityum batarya tam doluyken bu üst sınırı aşmamalıdır. Alt tarafta önce motor durmalı, koruma devresi ondan sonra devreye girmelidir.
Tablo 3. Araç etiketine göre sık kullanılan seri adet
|
Araç etiketi |
Jel veya AGM |
LFP |
NMC |
|
24 V |
2×12 V. Şarj üstü yaklaşık 28–29 V |
8 seri: 25,6 V, dolu 29,2 V |
7 seri: 25,9 V, dolu 29,4 V |
|
48 V |
4×12 V. Şarj üstü yaklaşık 57–59 V |
16 seri: 51,2 V, dolu 58,4 V |
14 seri: 51,8 V, dolu 58,8 V |
|
60 V |
5×12 V. Şarj üstü yaklaşık 72–74 V |
20 seri: 64,0 V, dolu 73,0 V |
17 seri: 62,9 V, dolu 71,4 V |
|
72 V |
6×12 V. Şarj üstü yaklaşık 86–88 V |
24 seri: 76,8 V, dolu 87,6 V |
20 seri: 74,0 V, dolu 84,0 V |
Takmadan önce şunları netleştirin. Motorun durduğu en düşük volt ve izin verilen en yüksek volt. Lityum uyumlu bir şarj aleti. Eski jel aletini kullanacaksanız bataryayı, korumanın kapattığı noktaya kadar boşaltmayın. Batarya yerinin iç ölçüsü. Bataryanın nasıl sabitleneceği. Engelli aracında kısa bir rampa denemesi yapın. Araç beklediğiniz yerde durmalı, aniden susmamalı.
10. Sık sorulan sorular
20 Ah lityum, 20 Ah jelin yerine yeter mi? Çoğu araçta daha uzağa gidersiniz. Jelin üzerindeki 20 Ah, yokuşta ve aküyü bitirene kadar kullanımda 20 Ah verse bile yük altında gerilimi düşeceği için toplam aküden alacağınız enerji azalacaktır. Bir örnek verelim 72V jel aküleriniz var ve yokuş çıkarken 60V’a kadar gerilim düşüyor, bu esnada motor sürücü 10A akım çekiyorsa eğer sizin aküden aldığınız enerji 10x60 = 600W olur. Eğer akünün gerilimi düşmese ve 72V olarak kalsaydı siz 600W yerine 720W güç alacaktınız. İşte lityumda bu gerilim düşüşü çok daha az olduğu için alacağınız enerji ve gideceğiniz menzil daha fazla olacaktır. Bunun üstüne aynı yere daha yüksek amper saatlik lityum taktırırsanız menzil çok daha fazla artacaktır. Kararı motorun çektiği akıma ve yerin ölçüsüne göre verin.
Eski jel şarj aletimi kullanabilir miyim? Lityum uyumlu bir şarj aleti kullanmanızı öneririz. Eski jel aletiniz de, bataryayı tamamen bitirmediğiniz sürece şarj eder. Batarya biter ve koruma devresi çıkışı kapatırsa jel aleti karşıda voltaj görmez, şarja başlamaz. Batarya da şarj gelmediği için çıkışını açmaz. İkisi birbirini bekler, şarj olmaz. Bataryayı sonuna kadar boşaltmadığınız sürece eski aletle kullanabilirsiniz. Ancak en güvenli ve sorunsuz kullanım için lityum uyumlu şarj aleti öneririz.
Motosiklette LFP mi, NMC mi? Yer varsa LFP seçin. Daha uzun gider ve sıcağa daha dayanıklıdır. Yer yoksa ve maliyet daha önemsizse NMC’ye bakın.
Gösterge neden yanlış gösterir? Eski gösterge voltaja bakıp yüzde yazar. LFP’nin voltajı uzun süre değişmediği için ibre doluda kalır, sonra birden düşer. Bu nedenle yeni lityum batarya üreticinizden batarya için gösterge talep edin veya bluetooth ile batarya şarj durumunu kontrol edin, eski göstergenize bağlı kalmayın.
Lityum soğukta şarj olur mu? LFP’yi sıfır derecenin altında şarj etmeyin. Bataryayı kullanmaya devam edebilirsiniz ancak lityum bataryaları 0°C altında şarj etmeye çalışmak bataryanıza kalıcı hasar verecektir.
Yangın riski artar mı? Korumasız ve sigortasız bataryada risk artar. Hücresi belli, koruması çalışan bir LFP, her sezon kapasitesi düşen ve şişen bir jelden daha kontrollüdür.
Altı jelin yerine altı ayrı lityum konur mu? Hayır. Her bir lityum bataryanın ayrı ayrı koruması olsa da bunlar birbirine seri bağlanmamalıdır. Tek batarya ve tek koruma devresi en doğru çözümdür.
Voltaj sınırınız, batarya yerinin ölçüsü ve günde kaç kilometre gittiğiniz belliyse kaç amper saat gerektiği ve LFP mi yoksa NMC mi olacağı bu üç bilgiyle seçilir. Ionbatech bu dönüşümü elektrikli araç bataryasında da yapar. Ayrıntı için market.ionbatech.com adresindeki kullanıcı bataryaları sayfasına bakabilirsiniz.